Akademik Yazımda Zaman ve Kip Kullanımı: “Göstermektedir” mi, “Göstermiştir” mi?

Akademik Yazımda Zaman ve Kip Kullanımı: "Göstermektedir" mi, "Göstermiştir" mi?

Akademik metinlerde fiillerin hangi zaman ve kiple çekimlendiği, okura yalnızca bir eylemin ne zaman gerçekleştiğini değil, yazarın bu bilgiyi hangi kesinlikle aktardığını da göstermektedir. “Bulgular, iki değişken arasında bir ilişki olduğunu göstermektedir” cümlesi ile “Bulgular, iki değişken arasında bir ilişki olduğunu göstermiştir” cümlesi arasında küçük ama önemli bir fark bulunmaktadır. Akademik yazımda zaman kullanımı, bu nedenle redaksiyon sürecinde en çok dikkat edilen konuların başında gelmektedir.

Türkçede akademik metinler için zaman kullanımını kesin çizgilerle belirleyen tek bir kural bulunmamaktadır. Ancak alanyazında yerleşmiş kullanımlar ve dergilerin genel beklentileri, yazara yol gösterecek bir çerçeve sunmaktadır. Bu yazıda makalenin bölümlerine göre zaman ve kip tercihi ele alınmaktadır.

Akademik Türkçede Sık Kullanılan Zaman ve Kipler

Akademik Türkçede en sık kullanılan yapı, şimdiki zamanın “-mektedir / -maktadır” biçimidir. Bu yapı, bilginin genel geçerliğini ve metnin yazıldığı an itibarıyla doğru kabul edildiğini ifade etmektedir. “Örgütsel bağlılık, çalışanların kuruma duyduğu duygusal bağlılığı ifade etmektedir” cümlesinde olduğu gibi tanımlar, kuramsal açıklamalar ve genel bilgiler çoğunlukla bu yapıyla aktarılmaktadır.

“-miştir / -mıştır” yapısı ise tamamlanmış bir eylemi ya da belirli bir çalışmada elde edilen sonucu ifade etmektedir. Araştırma sürecinde yapılan işlemler ve belirli bir çalışmanın bulguları genellikle bu yapıyla aktarılmaktadır.

“-dır / -dir” eki ise yargıyı kesinleştiren bir işlev görmektedir. “Bu fark anlamlıdır” cümlesi, yazarın bulguya ilişkin kesin bir yargıda bulunduğunu göstermektedir. Bu nedenle bu ekin, kesinliği verilerle desteklenen yargılarda kullanılması uygun olmaktadır.

Makalenin Bölümlerine Göre Zaman Kullanımı

Giriş ve kuramsal çerçeve

Giriş bölümünde alanın genel durumu, kavramların tanımları ve araştırmanın gerekçesi aktarılmaktadır. Bu bölümde “-mektedir / -maktadır” yapısının ağırlıklı olarak kullanılması yaygındır. Alanyazındaki çalışmalara atıf yapılırken ise iki farklı kullanımla karşılaşılmaktadır: “Yılmaz (2019), öğretmenlerin iş doyumunun yüksek olduğunu belirlemiştir” ya da “Yılmaz (2019), öğretmenlerin iş doyumunun yüksek olduğunu belirtmektedir.” Her iki kullanım da kabul görmekle birlikte metin boyunca aynı tercihin sürdürülmesi gerekmektedir.

Yöntem

Yöntem bölümünde araştırma sürecinde yapılan işlemler aktarılmaktadır. Bu işlemler tamamlanmış olduğu için “-miştir / -mıştır” yapısının kullanılması yaygındır: “Veriler, araştırmacı tarafından geliştirilen bir anket aracılığıyla toplanmıştır.” Bununla birlikte araştırma deseninin ya da kullanılan ölçme aracının genel özellikleri tanıtılırken “-mektedir” yapısı da kullanılabilmektedir: “Ölçek, beş alt boyuttan oluşmaktadır.”

Bulgular

Bulgular bölümünde bu araştırmada elde edilen sonuçlar aktarıldığı için “-miştir / -mıştır” yapısı öne çıkmaktadır: “Kadın ve erkek öğretmenlerin puanları arasında anlamlı bir fark bulunmuştur.” Tablolara yapılan göndermelerde ise “-mektedir” yapısı kullanılabilmektedir: “Tablo 3’te görüldüğü gibi…” ya da “Tablo 3, grupların puan ortalamalarını göstermektedir.”

Tartışma ve sonuç

Tartışma bölümünde yazar, kendi bulgularını alanyazındaki çalışmalarla karşılaştırmakta ve yorumlamaktadır. Bu bölümde bulgular “-miştir” yapısıyla hatırlatılırken, yorumlar ve genellemeler “-mektedir” yapısıyla ifade edilmektedir. Yorumun kesinlik derecesi ise kip seçimiyle ayarlanmaktadır.

Yargının Kesinlik Derecesi

Akademik yazımda yazarın bulgularını olduğundan daha kesin ya da daha belirsiz bir dille aktarmaması gerekmektedir. Türkçede yargının kesinlik derecesi farklı yapılarla ifade edilebilmektedir:

  • Kesin yargı: “Bu sonuç, iki değişken arasında bir ilişki olduğunu göstermektedir.”
  • Olasılık bildiren yargı: “Bu durum, katılımcıların iş yüklerinden kaynaklanıyor olabilir.”
  • Yazarın yorumu: “Bu farkın, okulların bulunduğu bölgeden kaynaklandığı düşünülmektedir.”

Korelasyon gibi ilişkisel analizlerin sonuçları aktarılırken “neden olmaktadır”, “etkilemektedir” gibi nedensellik bildiren fiillerden kaçınılması gerekmektedir. Bu tür ifadeler, hakemler tarafından araştırma deseninin desteklemediği bir yargı olarak değerlendirilmektedir.

Sık Yapılan Hatalar

Aynı paragrafta zamanlar arasında gidip gelmek

Aynı türden bilgilerin aynı paragrafta farklı zamanlarla aktarılması okurun dikkatini dağıtmaktadır. Örneğin bir paragrafta alanyazındaki çalışmaların bir kısmı “-miştir”, bir kısmı “-mektedir” yapısıyla aktarıldığında bu farkın bir anlam taşıyıp taşımadığı okur için belirsiz hale gelmektedir.

“-dır” ekinin her cümlede kullanılması

“Bu çalışma önemlidir”, “Bu bulgu dikkat çekicidir” gibi kesinlik bildiren yargıların sıklaşması, metnin iddialı bir üsluba bürünmesine yol açmaktadır. Bu yargıların gerekçesiyle birlikte ve ölçülü bir şekilde kullanılması önerilmektedir.

Gereksiz yardımcı fiiller

“Belirlenmiş olunmuştur”, “kullanılmış bulunmaktadır” gibi yapılar, anlama katkı sağlamadan cümleyi uzatmaktadır. Bu yapıların yerine “belirlenmiştir”, “kullanılmıştır” gibi sade biçimlerin tercih edilmesi uygun olmaktadır.

Redaksiyonda Zaman Tutarlılığı

Zaman ve kip tutarlılığı, metnin bütününe bakıldığında fark edilen bir konudur. Yazar, metni bölüm bölüm yazdığı için bu tutarsızlıkları görmekte zorlanabilmektedir. Redaksiyon.Net editörleri makale redaksiyonu sürecinde metnin her bölümünde zaman ve kip kullanımını kontrol etmekte, bulguların aktarıldığı cümlelerde yargının kesinlik derecesinin araştırmanın verileriyle uyumlu olmasına özen göstermektedir.

Yorum bırakın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yukarı Çık