Dergilerin yapay zeka politikaları, üretken yapay zeka araçlarının makale hazırlama, veri analizi, görsel üretimi ve hakemlik süreçlerinde hangi koşullarda kullanılabileceğini belirleyen yönergelerdir. Büyük dil modellerinin 2022 yılının sonundan itibaren yaygın biçimde kullanılmaya başlanmasıyla birlikte yayın etiği kuruluşları ve büyük yayınevleri bu konuda yazarlara yol gösteren metinler yayımlamıştır. Bu metinlerin ortak noktası, yapay zeka kullanımının bütünüyle yasaklanması değil, kullanımın şeffaf biçimde bildirilmesi ve çalışmanın sorumluluğunun yazarda kalmasıdır.
Yazarlar açısından asıl soru, hangi kullanımın beyan gerektirdiği ve beyanın makalenin neresinde yapılacağıdır. Yazım denetimi için kullanılan bir araç ile bir bölümün taslağını hazırlayan bir dil modeli aynı şekilde değerlendirilmemektedir. Bu yazıda yayın etiği kuruluşlarının ve büyük yayınevlerinin yaklaşımları özetlenmekte, beyanın hangi durumlarda gerektiği açıklanmaktadır.
COPE’un Yapay Zeka ve Yazarlık Konusundaki Tutumu Nedir?
Yayın Etiği Komitesi (Committee on Publication Ethics, COPE), “Authorship and AI tools” başlıklı tutum metninde yapay zeka araçlarının bir makalenin yazarı olarak gösterilemeyeceğini açıkça belirtmektedir. Bu görüşün temel gerekçesi, yapay zeka araçlarının gönderilen çalışmanın sorumluluğunu üstlenememesidir. Hukuki kişiliği bulunmayan bu araçlar çıkar çatışması beyan edememekte, telif hakkı ve lisans sözleşmelerine de taraf olamamaktadır.
COPE’a göre makalenin yazımında, görsel ya da grafik öğelerin üretiminde veya veri toplama ve analiz aşamalarında yapay zeka araçlarından yararlanan yazarların bu kullanımı açıkça bildirmesi gerekmektedir. Bildirimin, hangi aracın ne amaçla kullanıldığını gösterecek biçimde yöntem bölümünde ya da benzer bir bölümde yapılması beklenmektedir. Yapay zeka aracıyla üretilen kısımlar dahil olmak üzere makalenin bütün içeriğinden yazarlar sorumlu tutulmakta, bu kısımlarda ortaya çıkan yayın etiği ihlalleri de yazarlara mal edilmektedir.
Büyük Yayınevlerinin Yapay Zeka Politikaları Nasıl Bir Çerçeve Çizmektedir?
Elsevier, Springer Nature, Taylor & Francis ve Wiley gibi büyük yayınevleri COPE’un yaklaşımıyla uyumlu politikalar benimsemiştir. Dört yayınevinde de yapay zeka araçları yazar olarak gösterilememekte ve metnin doğruluğundan insan yazarlar sorumlu tutulmaktadır. Ayrıntılarda ise bazı farklar bulunmaktadır.
Elsevier’in güncel politikasında yazarlardan, gönderim sırasında makaleye ayrı bir yapay zeka beyanı eklemeleri istenmekte; bu beyan yayımlanan makalede de yer almaktadır. Beyanda kullanılan araç, kullanım amacı ve insan denetiminin kapsamı belirtilmektedir. Araştırma sürecinin kendisinde kullanılan yapay zeka araçları ise yöntem bölümünde ayrıntılı olarak anlatılmalıdır. Taylor & Francis, aracın sürüm numarasıyla birlikte tam adının, nasıl ve hangi amaçla kullanıldığının makalede beyan edilmesini istemektedir. Wiley ise bir makalenin herhangi bir bölümünü esaslı biçimde düzelten, geliştiren ya da çeviren yapay zeka kullanımının gönderim aşamasında bildirilmesini şart koşmaktadır. Springer Nature’ın dergi politikalarında dilin hafifçe parlatılması izin verilen kullanımlar arasında sayılmakta ve beyanı teşvik edilmekte; kapsamlı yazım desteği ise ancak insan denetimi, doğrulama ve beyan şartıyla kabul edilmektedir.
Yapay Zeka Beyanı Hangi Durumlarda Gerekir?
Yayınevi politikaları birlikte okunduğunda, aşağıdaki kullanımların büyük ölçüde beyan gerektirdiği görülmektedir:
- Metnin bir bölümünün yapay zeka aracıyla taslak olarak üretilmesi ya da yeniden yazdırılması,
- Cümle yapısını veya metnin düzenini esaslı biçimde değiştiren dil düzeltmeleri,
- Makalenin ya da makalenin bir bölümünün yapay zeka ile çevrilmesi,
- Veri toplama, analiz veya görselleştirme aşamasında yapay zeka araçlarından yararlanılması,
- Şekil, şema ya da diğer görsel öğelerin yapay zeka ile hazırlanması.
Görseller konusunda yayınevleri özellikle katı davranmaktadır. Elsevier ve Taylor & Francis, mikroskop görüntüleri ya da klinik görüntüler gibi araştırma bulgusu niteliğindeki görsellerin yapay zeka ile oluşturulmasına veya değiştirilmesine izin vermemektedir.
Beyan Gerektirmeyen Kullanımlar Nelerdir?
Elsevier, yazım, dil bilgisi ve noktalama denetimi gibi temel kontroller için beyan istememektedir. Wiley de yalnızca yazım, dil bilgisi ve genel düzenleme amacıyla kullanılan araçların bildirilmesini zorunlu tutmamaktadır. Bununla birlikte Springer Nature dergilerinde hafif dil düzeltmeleri için de beyan teşvik edilmekte, Taylor & Francis ise bazı dergilerinin yapay zeka kullanımına yalnızca dil iyileştirmesi amacıyla izin verdiğini belirtmektedir. Bu nedenle bir kullanımın beyan dışında kalıp kalmadığı yayınevine, hatta dergiye göre değişebilmektedir. Kararsız kalınan durumlarda kısa bir beyan eklemek, sonradan açıklama yapmak zorunda kalmaktan daha güvenli bir yoldur.
Türkiye’de YÖK’ün Etik Rehberi Ne Öngörmektedir?
Yükseköğretim Kurulu, 2024 yılında “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zeka Kullanımına Dair Etik Rehber” başlıklı bir metin yayımlamıştır. Rehberde üretken yapay zekanın sorumluluk üstlenemeyeceği gerekçesiyle bilimsel çalışmalarda yazar olarak yer alamayacağı belirtilmekte, yapay zekadan yararlanılan bölümlerin yöntem kısmında açıklanması ve kullanılan aracın sürümünün bildirilmesi önerilmektedir. Rehber, şeffaflık, dürüstlük, özen ve hesap verebilirlik gibi değerleri temel almakta ve gelişmelere göre güncellenebileceğini öngörmektedir. Bazı üniversiteler lisansüstü yönetmeliklerinde tez tesliminde yapay zeka kullanımının beyan edilmesini de şart koşmaya başlamıştır.
Beyan Metni Nasıl Yazılmalıdır?
İyi bir beyan, kullanılan aracın adını ve sürümünü, aracın hangi amaçla ve metnin hangi bölümlerinde kullanıldığını ve çıktının yazarlar tarafından nasıl kontrol edildiğini kısa ve açık bir dille ortaya koymalıdır. Elsevier bu beyan için ayrı bir başlık önermekte, diğer yayınevleri ise beyanın yerini dergi yönergesine bırakmaktadır. Aşağıdaki cümle yalnızca biçim konusunda fikir vermek amacıyla hazırlanmış bir örnektir:
Makalenin İngilizce sürümünün dil düzeltmesi aşamasında [araç adı ve sürümü] kullanılmıştır. Aracın önerdiği değişiklikler yazarlar tarafından tek tek incelenmiş, gerekli görülen düzeltmeler yapılmıştır. Makalenin içeriğine ilişkin bütün sorumluluk yazarlara aittir.
Derginin Güncel Yönergesine Neden Bakılmalıdır?
Yapay zeka politikaları, yayın dünyasında en sık güncellenen yönergeler arasında yer almaktadır. Yayınevinin genel politikası bir çerçeve çizse de dergiler kendi yazar yönergelerinde daha sıkı kurallar belirleyebilmektedir. Bu yazıda aktarılan bilgiler yayınevlerinin yazının hazırlandığı tarihteki politikalarına dayanmaktadır. Gönderim öncesinde hedef derginin “Guide for Authors” ya da “Instructions for Authors” sayfası mutlaka yeniden okunmalı, beyanın biçimi ve yeri buna göre belirlenmelidir. Yapay zeka ile düzeltilmiş metinlerde karşılaşılan dil sorunları ise Yapay Zeka ile Düzeltilmiş Akademik Metinlerde Sık Görülen Sorunlar başlıklı yazıda ayrıca ele alınmaktadır.
Yapay Zeka Kullanılan Metinlerde Redaksiyon Desteği
Yapay zeka ile hazırlanmış ya da düzeltilmiş bir metnin dergiye gönderilmeden önce bir editör tarafından okunması, hem dil sorunlarının hem de beyan eksikliklerinin fark edilmesini kolaylaştırmaktadır. Redaksiyon.Net ekibi tarafından sunulan yapay zeka ve makine çevirisi kontrolü hizmetinde metin, terim tutarlılığı, anlam kaymaları ve akademik üslup açısından incelenmekte; derginin yönergesi doğrultusunda beyan metninin açık ve eksiksiz olup olmadığı da gözden geçirilmektedir. Hangi kullanımın beyan edileceğine ilişkin karar ve çalışmanın bilimsel sorumluluğu her zaman yazara aittir; editörlerimiz bu kararın metne doğru biçimde yansıtılmasına yardımcı olmaktadır.
