Anlatım bozuklukları, bir cümlenin dil bilgisi kurallarına, mantık ilişkilerine ya da anlam bütünlüğüne aykırı biçimde kurulmasından kaynaklanan ifade sorunlarıdır. Akademik metinlerde uzun ve çok ögeli cümleler, edilgen yapıların yoğun kullanımı ve alıntılarla örülmüş paragraflar bu tür sorunların ortaya çıkma olasılığını artırmaktadır. Yazar ne söylemek istediğini bildiği için kendi metnindeki bozukluğu çoğu zaman fark edememekte, okur ise cümleyi birkaç kez okumak zorunda kalmaktadır.
Bu yazıda akademik metinlerde sık rastlanan anlatım bozukluğu türleri ele alınmaktadır. Örnek cümleler, makale ve tezlerde sık karşılaşılan yapılar esas alınarak hazırlanmış olup her birinin düzeltilmiş biçimi de verilmektedir.
Anlatım Bozuklukları Nedir?
Anlatım bozuklukları genellikle iki grupta incelenmektedir. Anlamsal bozukluklar gereksiz sözcük kullanımı, sözcüğün yanlış anlamda kullanılması, anlamca çelişen ifadeler ve mantık hataları gibi sorunları kapsamaktadır. Yapısal bozukluklar ise özne ile yüklemin uyuşmaması, ortak ögelerin yanlış kullanılması ve ek ya da öge eksikliği gibi dil bilgisi kaynaklı sorunlardan oluşmaktadır. Bir cümlede birden fazla bozukluk aynı anda bulunabilmektedir.
Gereksiz Sözcük Kullanımı Nasıl Bir Bozukluk Yaratır?
Aynı anlamı taşıyan iki sözcüğün bir arada kullanılması, akademik metinlerde en sık görülen bozukluklardan biridir. “Araştırmaya yaklaşık 150 kadar öğretmen katılmıştır.” cümlesinde “yaklaşık” ve “kadar” aynı işlevi görmektedir. Cümle “Araştırmaya yaklaşık 150 öğretmen katılmıştır.” biçiminde düzeltilmelidir.
Benzer bir durum “Değişkenler birbiriyle karşılıklı olarak ilişkilidir.” cümlesinde de görülmektedir. “Birbiriyle” sözcüğü karşılıklılık anlamını zaten içerdiğinden “karşılıklı olarak” ifadesi gereksizdir. “En optimum düzey” ifadesinde de aynı sorun bulunmaktadır; optimum kelimesi zaten en uygun anlamına geldiğinden “optimum düzey” ya da “en uygun düzey” ifadelerinden biri tercih edilmelidir.
Sözcükler Yanlış Anlamda Kullanıldığında Ne Olur?
Akademik metinde sözcük seçimi, savın gücünü doğrudan belirlemektedir. “Bu bulgu, önceki çalışmaların sonuçlarını kanıtlamaktadır.” cümlesinde tek bir araştırmanın bulgusu, ulaşabileceğinden daha güçlü bir sonuca bağlanmaktadır. Cümlenin “Bu bulgu, önceki çalışmaların sonuçlarını desteklemektedir.” biçiminde kurulması hem dil hem de bilimsel temkin açısından daha uygundur.
Anlamca çelişen sözcüklerin bir arada kullanılması da sık görülen bir sorundur. “Bu farkın kesinlikle örneklem büyüklüğünden kaynaklanmış olabileceği düşünülmektedir.” cümlesinde “kesinlikle” sözcüğü kesinlik, “olabileceği” ve “düşünülmektedir” ifadeleri ise olasılık bildirmektedir. Yazarın kastettiği anlam olasılık olduğuna göre “kesinlikle” sözcüğü çıkarılmalıdır.
Özne ile Yüklem Neden Uyuşmalıdır?
Uzun cümlelerde yazar cümleye bir yapıyla başlayıp başka bir yapıyla bitirebilmektedir. “Bu çalışmanın amacı, öğretmenlerin dijital okuryazarlık düzeylerini belirlemek ve bu düzeylerin çeşitli değişkenlere göre farklılaşıp farklılaşmadığı incelenmiştir.” cümlesinde “amacı” öznesi “incelenmiştir” yüklemiyle uyuşmamaktadır. Doğru biçim “Bu çalışmanın amacı, öğretmenlerin dijital okuryazarlık düzeylerini belirlemek ve bu düzeylerin çeşitli değişkenlere göre farklılaşıp farklılaşmadığını incelemektir.” şeklindedir.
Edilgen ve etken yapıların karışması da aynı türden bir bozukluktur. “Veriler SPSS programıyla analiz edilmiş ve gruplar arasında anlamlı bir fark bulduk.” cümlesinin ilk yarısı edilgen, ikinci yarısı birinci çoğul kişiyle kurulmuştur. Metnin genelinde edilgen anlatım tercih edildiyse cümle “Veriler SPSS programıyla analiz edilmiş ve gruplar arasında anlamlı bir fark bulunmuştur.” biçiminde düzeltilmelidir. Akademik metinde kişi ve kip tercihleri akademik yazımda zaman ve kip kullanımı başlıklı yazımızda ayrıca ele alınmıştır.
Ortak Öge ve Ek Eksikliği Nasıl Giderilir?
Birden fazla yüklemin aynı ögeyi paylaştığı cümlelerde, ortak ögenin her yüklemle uyumlu olması gerekmektedir. “Öğretmenler yeni yönergeye uymuş ancak benimsememiştir.” cümlesinde “yönergeye” ögesi “uymuş” yüklemine uygundur, ancak “benimsememiştir” yüklemi “yönergeyi” biçiminde bir nesne gerektirmektedir. Cümle “Öğretmenler yeni yönergeye uymuş ancak onu benimsememiştir.” şeklinde kurulmalıdır.
Ek eylem eksikliği de benzer bir yapıdan doğmaktadır. “Bu yöntem hem maliyetli hem de uzun zaman almaktadır.” cümlesinde “maliyetli” sözcüğü, ikinci yüklemin ekini ortak kullanamamaktadır. Doğru biçim “Bu yöntem hem maliyetlidir hem de uzun zaman almaktadır.” şeklindedir.
Anlam Belirsizliği ve Mantık Hataları Nasıl Ortaya Çıkar?
Bazı cümleler dil bilgisi yönünden doğru olduğu halde birden fazla biçimde anlaşılabilmektedir. “Deneyimli öğretmen ve yöneticilerle görüşülmüştür.” cümlesinde “deneyimli” sıfatının yalnızca öğretmenleri mi yoksa yöneticileri de mi nitelediği belli değildir. Yazarın kastına göre cümle “Deneyimli öğretmenlerle ve yöneticilerle görüşülmüştür.” ya da “Deneyimli öğretmenlerle ve deneyimli yöneticilerle görüşülmüştür.” biçiminde açık hale getirilmelidir.
Sözcük sırası da anlamı değiştirebilmektedir. “Yalnızca bu çalışmada nicel veriler kullanılmıştır.” cümlesi, nicel verilerin yalnızca bu çalışmada kullanıldığını anlatmaktadır. Yazarın kastettiği, çalışmada başka türde veri kullanılmadığı ise doğru biçim “Bu çalışmada yalnızca nicel veriler kullanılmıştır.” olmalıdır.
Mantık hataları ise cümlenin kendi içinde tutarsız bir neden-sonuç ilişkisi kurmasından kaynaklanmaktadır. “Çalışma yalnızca bir ilde yürütüldüğünden bulgular Türkiye geneline genellenebilir.” cümlesinde öne sürülen neden, ulaşılan sonucu desteklememektedir. Cümlenin “Çalışma yalnızca bir ilde yürütüldüğünden bulguların Türkiye geneline genellenmesi sınırlıdır.” biçiminde kurulması gerekmektedir.
Anlatım Bozuklukları Nasıl Fark Edilir?
Kendi metnindeki bozukluğu fark etmenin en etkili yolu, metne bir süre ara verdikten sonra yeniden okumaktır. Uzun cümlelerde önce yüklemin bulunması ve ardından “kim, ne” sorularıyla öznenin aranması, uyumsuzlukları ortaya çıkarmaktadır. Virgülle bağlanmış iki yüklemli cümlelerde ortak ögenin her iki yüklemle ayrı ayrı denenmesi de yararlı bir yöntemdir. Metnin sesli okunması, yazarın gözden kaçırdığı tekrarları ve kopuk geçişleri belirgin hale getirmektedir. Bununla birlikte yazar, metnin içeriğine hakim olduğu için okurun karşılaşacağı belirsizlikleri her zaman göremeyebilir; bu nedenle metnin konuya yabancı olmayan başka bir okur tarafından da okunması önerilmektedir.
Akademik Metinlerde Redaksiyon Desteği
Anlatım bozuklukları yazım denetimi araçlarının büyük ölçüde yakalayamadığı sorunlardır, çünkü bozuk bir cümlenin her kelimesi tek tek doğru yazılmış olabilmektedir. Redaksiyon.Net ekibi tarafından sunulan akademik redaksiyon hizmetinde metin cümle düzeyinde okunmakta, özne-yüklem uyumu, ortak ögeler, sözcük seçimi ve anlam belirsizlikleri tek tek gözden geçirilmektedir. Anlamı etkileyebilecek her düzeltme için editörlerimiz yazara açıklama notu bırakmakta, karar her zaman yazara ait olmaktadır. Redaksiyon ile yazım düzeltisi arasındaki farkı merak eden okurlar redaksiyon ile tashih arasındaki fark başlıklı yazımıza da göz atabilir.
