Akademik metinlerde en sık rastlanan yazım yanlışları çoğu zaman bilinmeyen kurallardan değil, birbirine benzeyen yapıların karıştırılmasından kaynaklanmaktadır. Bağlaç olan “de/da” ile bulunma eki “-de/-da”, bağlaç olan “ki” ile ek olan “-ki” ve soru eki “mi” bu sık karıştırılan yazım kuralları arasında ilk sıralarda yer almaktadır. Bu yapılar yazım denetimi araçlarınca da çoğu zaman yakalanamamaktadır, çünkü hem bitişik hem de ayrı yazılan biçimler kendi bağlamında doğru olabilmektedir.
Bu yazıda söz konusu yapıların yazımı, Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu ve kurumun internet sitesinde yayımlanan yazım kuralları esas alınarak açıklanmaktadır. Örnekler akademik metinlerde sık kullanılan cümle yapılarından seçilmiştir.
Bağlaç Olan “de/da” Nasıl Yazılır?
Bağlaç olan “de/da” kendinden önceki kelimeden her zaman ayrı yazılmaktadır. Bağlaç, önündeki kelimenin son ünlüsüne göre “de” ya da “da” biçimini almakta, ancak “te/ta” biçimine hiçbir zaman girmemektedir. “Yöntem de değiştirilmiştir.” cümlesinde olduğu gibi sert ünsüzle biten kelimelerden sonra da bağlaç “de/da” olarak kalmaktadır; “yöntem te” ya da “kitap ta” gibi yazımlar yanlıştır.
Bağlaç özel adlardan sonra geldiğinde kesme işaretiyle ayrılmamaktadır. “Yılmaz (2018) de benzer bir sonuca ulaşmıştır.” cümlesindeki “de” bağlaçtır ve ayrı yazılmalıdır; “Yılmaz’da” yazımı bu cümlede yanlıştır. “Ya da” bağlacı da her zaman ayrı yazılmaktadır.
Bağlaç olan “de/da” cümleye “dahi, ayrıca, bile” gibi anlamlar katmakta ve kendinden önceki ögeyi vurgulamaktadır. Bu nedenle bağlacın yeri değiştiğinde vurgulanan öge de değişmektedir. “Bu ölçek lise öğrencilerine de uygulanmıştır.” cümlesinde vurgu uygulanan gruptadır; “Bu ölçek de lise öğrencilerine uygulanmıştır.” cümlesinde ise vurgu ölçektedir. Bağlaç soru ekiyle birlikte kullanıldığında da iki yapı ayrı ayrı yazılmaktadır: “Sen de mi geldin?”
Bulunma Eki “-de/-da” ile Bağlaç Nasıl Ayırt Edilir?
Bulunma durumu eki “-de/-da/-te/-ta”, getirildiği kelimeye bitişik yazılmaktadır: “örneklemde”, “çalışmada”, “Tablo 3’te”, “2020’de”. Ek, bağlacın aksine sert ünsüzlerden sonra “-te/-ta” biçimini alabilmekte, özel adlara ve rakamlara getirildiğinde kesme işaretiyle ayrılmaktadır.
İki yapıyı ayırt etmenin pratik yolu, “de/da” çıkarıldığında cümlenin bozulup bozulmadığına bakmaktır. “Bu bulgu nitel verilerle de desteklenmektedir.” cümlesinden “de” çıkarıldığında cümle anlamını büyük ölçüde korumaktadır; dolayısıyla burada bağlaç söz konusudur. “Bu bulgu ankette de görülmektedir.” cümlesinde ise “anket” kelimesine bulunma eki eklenmiş, ardından bağlaç gelmiştir. Aynı kelimede hem ekin hem de bağlacın bulunması akademik metinlerde sıkça karşılaşılan bir durumdur: “Bu çalışmada da benzer bir yöntem izlenmiştir.”
Bağlaç Olan “ki” Nasıl Yazılır?
Bağlaç olan “ki” ayrı yazılmaktadır: “demek ki”, “kaldı ki”, “bilmem ki”. Akademik metinlerde bu kullanım çoğunlukla “Görülmektedir ki …” ya da “Unutulmamalıdır ki …” gibi kalıplarda karşımıza çıkmaktadır. Şüphe ve pekiştirme göreviyle kullanılan “ki” de ayrı yazılmaktadır.
Bazı kelimelerde ise “ki” kalıplaşmış olduğundan bitişik yazılmaktadır. Türk Dil Kurumunun yazım kurallarında bu kelimeler belki, çünkü, halbuki, mademki, meğerki, oysaki ve sanki olarak sıralanmaktadır. Bu nedenle “oysa ki” ve “madem ki” yazımları yanlıştır; doğru biçimler “oysaki” ve “mademki” şeklindedir. “Oysa” kelimesi “ki” olmadan da aynı anlamda kullanılabilmektedir.
Ek Olan “-ki” Ne Zaman Bitişik Yazılır?
Ek olan “-ki” iki farklı görevde kullanılmakta ve her iki durumda da kelimeye bitişik yazılmaktadır. İlgi zamiri olan “-ki”, daha önce sözü edilen bir ismin yerini tutmaktadır: “Bu çalışmanın örneklemi, önceki araştırmanınkinden daha geniştir.” Sıfat yapan “-ki” ise ismi zaman ya da yer bakımından nitelemektedir: “Tablo 2’deki değerler”, “2019’daki uygulama”, “yarınki toplantı”.
Ek olan “-ki” ünlü uyumuna girmemekte, kalın ünlülü kelimelerden sonra da “-ki” olarak kalmaktadır: “akşamki”, “yukarıdaki”. Bu kuralın bilinen istisnaları “bugünkü”, “dünkü” ve “öbürkü” kelimeleridir. Ekin bağlaçtan ayırt edilmesinde, “-ki”den sonra çokluk eki getirilip getirilemeyeceğine ya da önündeki ismin “hangi?” sorusuna cevap verip vermediğine bakılması yol gösterici olmaktadır.
Soru Eki “mi” Nasıl Yazılır?
Soru eki “mı/mi/mu/mü” kendinden önceki kelimeden ayrı yazılmakta ve o kelimenin son ünlüsüne göre ünlü uyumuna girmektedir. Soru ekinden sonra gelen ekler ise soru ekine bitişik yazılmaktadır. Araştırma sorularının yazımında bu kural özellikle önem taşımaktadır:
Öğretmenlerin iş doyumu düzeyleri kıdeme göre farklılaşmakta mıdır?
Örgütsel güven ile iş doyumu arasında anlamlı bir ilişki var mıdır?
Bu cümlelerde “farklılaşmaktamıdır” ya da “varmıdır” biçimindeki bitişik yazımlar yanlıştır. Soru eki, soru anlamı taşımadığı durumlarda da ayrı yazılmaktadır: “Güzel mi güzel.” Birleşik fiillerde ise soru eki iki kelimenin arasına girebilmektedir: “Vaz mı geçtin?”
Akademik metinlerde soru eki en çok araştırma soruları ve alt problemlerde kullanılmaktadır. Bu bölümde aynı soru kalıbı farklı değişkenler için art arda tekrarlandığından tek bir yanlış yazım bütün listeye yayılabilmektedir. Ekin ünlüsünün önündeki kelimeye uyması da gözden kaçırılmamalıdır: “etkili midir”, “olumlu mudur”, “düşük müdür”, “anlamlı mıdır”. Soru ekinin ardından gelen “-dır/-dir” ekinin de aynı uyuma girdiği unutulmamalıdır.
Yazım Denetimi Araçlarına Güvenilebilir mi?
Kelime işlemci programlarındaki yazım denetimi, sözlükte bulunmayan kelimeleri işaretlemektedir. Ancak “Yöntemde değiştirilmiştir.” ile “Yöntem de değiştirilmiştir.” cümlelerinin her ikisi de sözlükte bulunan kelimelerden oluştuğundan araç bu yanlışı çoğu durumda fark edememektedir. Aynı durum “-ki” ile bağlaç “ki” için de geçerlidir. Bu nedenle sık karıştırılan yazım kuralları söz konusu olduğunda cümlenin anlamına bakılması gerekmektedir. Uzun bir metinde arama işleviyle ” de “, ” da ” ve ” mi” gibi dizilerin taranması, yanlışların toplu olarak bulunmasına yardımcı olabilmekle birlikte her sonucun bağlam içinde değerlendirilmesini gerektirmektedir. Cümle düzeyindeki diğer sorunlar için akademik metinlerden örneklerle anlatım bozuklukları başlıklı yazımız incelenebilir.
Akademik Metinlerde Yazım Denetimi ve Redaksiyon
Tez ve makale gibi uzun metinlerde aynı yazım yanlışı farklı bölümlerde tekrarlanabilmektedir. Sık karıştırılan yazım kuralları tek tek bilindiğinde bile, yazarın kendi metnini okurken bu yapıları gözden kaçırması oldukça olağandır. Redaksiyon.Net ekibi tarafından sunulan akademik redaksiyon hizmetinde metin, Türk Dil Kurumunun Yazım Kılavuzu esas alınarak okunmakta; bağlaç ve eklerin yazımı, noktalama ve kesme işareti kullanımı anlatım düzenlemesiyle birlikte gözden geçirilmektedir. Editörlerimiz yaptıkları düzeltmeleri değişiklik izleme özelliğiyle işaretlediğinden yazar her değişikliği tek tek görebilmektedir.
